Palyatif bakımda enteral beslenme: Disfaji ve kas kaybı neden birlikte değerlendirilmeli?

Bir yakınının yemek yiyemediğini görmek, aile için kolay değildir. Sofraya sevdiği yemekler gelir; birkaç kaşıktan sonra yorulur, ağzında bekletir veya öksürmeye başlar. Böyle bir durumda kaygıyla daha fazla yedirmeye çalışmak anlaşılır bir tepkidir. Oysa önce neyin değiştiğini anlamak gerekir. İştahsızlık, ağız içindeki bir sorun, bulantı ve yutma güçlüğü aynı yaklaşımı gerektirmez. Palyatif bakımda beslenmeyi değerlendirirken kişinin ne kadar yiyebildiği, bunu ne kadar güvenli yaptığı ve yemekten sonra nasıl hissettiği birlikte ele alınır.

Enteral beslenmeye ne zaman ihtiyaç duyulur?

Ağızdan beslenme güvenli ve yeterli olduğunda desteklenir. Yemek için yardım sağlamak, ağız bakımını düzenlemek ve kişinin ihtiyaçlarına uygun bir beslenme planı hazırlamak bu desteğin parçalarıdır. Besinlerin kıvamı veya ek beslenme ürünleri gerekiyorsa değerlendirme sonucuna göre belirlenir.

Kişi ağızdan yeterli beslenemiyor, buna karşılık sindirim sistemi kullanılabiliyorsa tüple enteral beslenme gündeme gelebilir. Burada besinler bir tüp aracılığıyla mideye ya da bağırsağa ulaştırılır. Uygun hastada enerji ve protein ihtiyacının karşılanmasına yardımcı olabilir. Her iştahsızlık tüp gerektirmez; her palyatif hastaya aynı beslenme yolu uygun değildir.

Karar, hastayı değerlendiren hekim ve diyetisyenin de bulunduğu ekip tarafından, kişinin istekleri ve beklenen yarar dikkate alınarak verilir. Hemşire günlük gözlemlerini bu değerlendirmeye aktarır. Hangi yol seçilirse seçilsin, hedef ve izlem planı belli olmalıdır. Başlangıçta uygun görünen bir yöntem, hastanın durumu değiştiğinde yeniden değerlendirilir.

Disfaji ile sarkopeni arasındaki ilişki

Disfaji, yutma güçlüğüdür. Besinin ağızdan ilerletilmesinde zorlanma, yemek sırasında öksürük veya yutma sonrasında seste değişiklik görülebilir. Bazı kişilerde besin ya da sıvı hava yoluna kaçtığında belirgin öksürük oluşmaz. Bu nedenle öksürmemek, yutmanın güvenli olduğunu tek başına göstermez.

Yemek yemek zorlaştıkça kişi öğünleri azaltabilir. Yetersiz beslenme, hastalığın getirdiği yük ve hareketsizlik bir araya geldiğinde kas sağlığı olumsuz etkilenebilir. Sarkopenide kas gücü azalır; değerlendirmede kas miktarı ve fiziksel performans da dikkate alınır. Tartıda aynı kiloda kalmak kasların korunduğunu göstermez. Günlük işleri yapmakta yeni bir zorlanma varsa bunun nedeni araştırılmalıdır.

Beslenme desteği kas kaybıyla mücadelede yardımcıdır; kaybedilen kas gücünü tek başına geri getirmesi beklenmez. Tıbbi tedavi, uygun beslenme ve kişinin kaldırabileceği hareket birlikte planlanır. Hastalığın ilerlediği bir dönemde hedef, daha fazla yemek yedirmekten çok mevcut gücü ve rahatlığı korumak olabilir.

Hemşirelik izlemi neyi değiştirir?

Dört Mevsim’de beslenme izlemini takip formlarına kaydediyoruz. Kişinin durumuna uygun beslenme riski taramasında NRS-2002 kullanıyor; kilo, üst kol ve baldır çevresi ölçümlerini ayrıca izliyoruz. Bu ölçümler NRS-2002’nin ayrı ayrı maddeleri değildir ve tek başlarına kas kaybı tanısı koydurmaz. Kayıtları kişinin besin alımı ve sağlık durumuyla birlikte değerlendirerek ilgili sağlık ekibine aktarıyoruz. Siz de yakınınızın beslenme düzeninde veya kilosunda değişiklik fark ettiğinizde mutlaka sağlık personelinden destek alın.

Beslenme planının günlük hayatta nasıl karşılık bulduğunu görmek gerekir. Öğünün ne kadarının tüketildiği, beslenme sırasında oluşan rahatsızlık, bulantı, kusma, dışkılama değişiklikleri ve ağız içinin durumu kaydedilir. Tüple beslenmede tüpün çevresi ve kullanılan yönteme bağlı sorunlar da izlenir. Bu bilgiler, planın gerektiğinde değiştirilmesini sağlar.

Tüp takılmış olması aspirasyon riskini ortadan kaldırmaz. Tükürük veya geri gelen mide içeriği de hava yoluna kaçabilir. Ağız bakımına tüple beslenirken de devam edilir. Pozisyon, beslenme hızı ve uygulama yöntemi kişiye özel plana uygun olmalıdır; yakınların bunları kendi kararlarıyla değiştirmesi doğru değildir.

Ailenin neyi izleyeceğini ve sorun olduğunda kime ulaşacağını bilmesi bakımın önemli bir parçasıdır. Verilen eğitimin anlaşılması kontrol edilmeli, bakım ekibi değiştiğinde bilgi kaybolmamalıdır. Beslenme sürecinin iyi gitmesi, uygulamanın sorunsuz görünmesinden daha fazlasını gerektirir: kişinin rahatlığı ve hedeflenen yararın oluşup oluşmadığı da izlenir.

Hastaneden bakım merkezine geçişte beslenme planının yazılı olarak aktarılması özellikle değerlidir. Kullanılan yolun, uygulama düzeninin ve izlenecek sorunların anlaşılır olması gerekir. Yakınların bir önceki yatıştan kalan öneriyi yeni durum için de geçerli sanması mümkündür. Bu nedenle değişen öneriler açıklanır; soruların yanıtı tahmine bırakılmaz.

Yaşamın son döneminde hedefler değişebilir

Palyatif bakım, yaşamın son günleriyle aynı anlama gelmez. Hastalığın daha erken dönemlerinde seçilmiş kişiler beslenme desteğinden yarar görebilir. Ölümün yaklaştığı dönemde ise zorlayıcı beslenme girişimleri ek rahatsızlık yaratabilir; bakımın ağırlığı konfora kayar. İleri demansta da rutin tüple beslenme önerilmez. Bu kararlar kişinin durumu, tercihleri ve tedavinin yararları ile yükleri konuşularak alınır.

Yakınların yemekle gösterdiği ilgiyi sürdürmenin farklı yolları vardır. Kişinin isteğine ve yutma durumuna uygun konfor beslenmesi, özenli ağız bakımı ve yanında olmak bakımın içinde kalır. Hangi desteğin neden verildiğinin açıkça anlatılması, ailenin belirsizlik içinde bırakılmasını önler. Beslenme kararı bir kez alınıp unutulacak bir karar değildir; hastanın ihtiyaçlarıyla birlikte gözden geçirilir.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır. Beslenme, egzersiz ve bakım planı kişisel değerlendirmeyle belirlenir.