Yaşlı ve engelli bireylerde fizik tedavi: Günlük hayatı daha bağımsız sürdürebilmek

Bir sandalyeden kalkmak, banyoya ulaşmak, yemek masasında rahat oturmak… Hareket etmek zorlaştığında, günün alışıldık işleri yardım gerektiren uğraşlara dönüşebilir. Yaşlı veya engelli bir birey için fizik tedavinin değeri, çoğu zaman bu gündelik işlerde karşılık bulur. Kişinin yapabildiği hareketleri korumak, zorlandığı işleri daha güvenli yapmasına yardımcı olmak ve bakım sırasında yaşadığı güçlükleri azaltmak tedavinin başlıca amaçları arasındadır. Dünya Sağlık Örgütü de rehabilitasyonu, kişinin günlük yaşamındaki işlevlerini ve katılımını destekleyen bir sağlık hizmeti olarak ele alır.

Önce kişinin neye ihtiyaç duyduğu anlaşılmalı

Aynı yaşta ve aynı tanıya sahip iki kişinin ihtiyaçları farklı olabilir. Biri yürürken dengesini kaybedebilir; diğeri kolunu kullanmakta ya da yatakta dönmekte zorlanabilir. Bu nedenle program hazırlanırken kas gücü ve eklem hareketleriyle birlikte ağrı, yorgunluk, kullanılan yardımcı araçlar ve kişinin yaşadığı ortam değerlendirilir. İletişim kurma biçimi ve verilen yönergeleri anlayabilmesi de çalışmanın nasıl yürütüleceğini etkiler.

Kişinin kendi beklentisini sormak gerekir. Bahçeye çıkabilmek, tuvalete daha az yardımla gitmek veya tekerlekli sandalyede daha rahat oturmak, onun için öncelikli olabilir. Ailenin beklentileri dinlenirken bireyin tercihlerine de yer verilmelidir. Başlangıçtaki hedef, erişilmesi mümkün ve günlük yaşamda karşılığı olan bir iş üzerinden belirlenebilir.

Güç ve denge çalışmaları günlük işlerle ilişkilendirilir

Değerlendirmeye göre programda kas kuvvetlendirme, denge, koordinasyon ve yürüme çalışmaları bulunabilir. Gerektiğinde oturma, ayağa kalkma veya yataktan sandalyeye geçme gibi hareketler çalışılır. Egzersizin güçlüğü kişinin kapasitesine göre ayarlanır; güvenli biçimde yapabildiği hareketler ilerleme için temel oluşturur. Herkese aynı hareketleri, aynı sayıda yaptırmak uygun bir yöntem değildir.

Düşme korkusu da konuşulmalıdır. Kişiye sürekli hareket etmemesini söylemek, gününü daha hareketsiz geçirmesine yol açabilir. Uygun çözüm; düşme nedenlerini değerlendirmek, gerekli desteği sağlamak ve hareket için güvenli koşullar oluşturmaktır. Görme sorunları, bazı ilaçlar, tansiyon değişiklikleri ve çevredeki engeller de bu değerlendirmeye dahildir. Düşmeleri önleme çalışması farklı mesleklerin katkısını gerektirir.

Seanstaki kazanımın gün içinde kullanılması gerekir

Çalışılan bir hareketin günlük bakımda nasıl kullanılacağı, bakım verenlere gösterilmelidir. Örneğin kişinin transfer sırasında hangi aşamaya katılabildiği ve nerede yardıma ihtiyaç duyduğu bilinirse, gereksiz zorlamalar azaltılabilir. Güvenle yapabildiği bölüm için kişiye zaman tanınabilir; yardıma ihtiyaç duyduğu aşamada destek verilir. Kullanılacak destek ve yardım düzeyi fizyoterapistin değerlendirmesine göre belirlenir.

Yardımcı araçların uygunluğu da gözden geçirilir. Bir yürütecin yüksekliği, sandalyenin oturma yüzeyi veya hareket alanının darlığı, işi kolaylaştırabileceği gibi zorlaştırabilir. İlerlemenin kaydı bu ayrıntılarla birlikte tutulduğunda, hangi düzenlemenin yarar sağladığı daha iyi anlaşılır. Bazı kişilerde kazanım, daha uzun yürümek yerine aynı işi daha az yardımla yapmak şeklinde görülebilir.

Kişinin alıştığı günlük düzenin bilinmesi, çalışmaların yemek, dinlenme ve ziyaret saatleriyle uyumlu yürütülmesini kolaylaştırır. Programın sürdürülebilirliği bu pratik ayrıntılara da bağlıdır.

Düzenli takip, değişen ihtiyaçları fark etmeyi sağlar

Programın düzenli olması, kişinin her gün aynı performansı göstermesi beklentisi anlamına gelmez. Ağrı veya yorgunluk arttığında çalışma yeniden düzenlenebilir. Yeni bir kırık, ameliyat sonrası kısıtlama ya da yük verme yasağı varsa, ilgili hekimin belirlediği sınırlara uyulur. Göğüs ağrısı, belirgin nefes darlığı veya ani kötüleşme sırasında egzersize devam edilmez; sağlık değerlendirmesi gerekir.

Her bireyde tam bağımsızlık sağlanamayabilir. Böyle durumlarda mevcut hareketin korunması, bakımın kolaylaştırılması ve rahatlığın artırılması da geçerli hedeflerdir. Tedavi planı belirli aralıklarla gözden geçirilirken şu soru sorulabilir: Yapılan çalışma, kişinin gün içindeki hangi ihtiyacına yardımcı oluyor? Yanıt değiştiğinde programın da değişmesi gerekir.

Dört Mevsim’de kişinin sağlık durumuna ve ihtiyaçlarına göre düzenli fizik tedavi çalışmaları yapıyoruz. Günlük yaşamda hangi hareketin güçleştiğini ve ne kadar yardıma ihtiyaç duyulduğunu dikkate alıyoruz. Çalışmanın içeriği ve sıklığı herkes için aynı değildir; fizyoterapistin değerlendirmesi ve tıbbi sınırlara göre belirlenir. Siz de yakınınız için egzersiz seçmeden veya yardım biçimini değiştirmeden önce mutlaka sağlık personelinden destek alın.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır. Beslenme, egzersiz ve bakım planı kişisel değerlendirmeyle belirlenir.