Yemek saatinde fark edilen değişiklikler: Yutma güçlüğünü erken tanımak

Eskiden rahatlıkla yenilen bir yemeğin artık tabakta kalması bazen iştahsızlık olarak yorumlanır. Kişi ekmeği bırakıyor, su içerken duraksıyor veya öğünü alışılmadık kadar uzun sürede bitiriyorsa yutma sırasında zorlanıp zorlanmadığı da düşünülmelidir. Bu değişiklikleri yaşın doğal sonucu saymak, değerlendirmeyi geciktirebilir.

Disfaji denilen yutma güçlüğü farklı nedenlerle gelişebilir. Yemeğin hazırlanışından ağız sağlığına, nörolojik hastalıklardan kullanılan ilaçlara kadar pek çok unsur değerlendirmeyi etkiler. Bir belirtiye bakarak tanı koymak yerine, değişikliğin ne zaman başladığını ve hangi durumlarda ortaya çıktığını anlamak gerekir.

Hangi değişiklikler kaydedilmeli?

Yemek sırasında veya hemen sonrasında tekrarlayan öksürük, boğaz temizleme, ıslak ya da gürültülü bir ses dikkat gerektirir. Lokmayı ağızda uzun süre tutmak, yanakta yiyecek bırakmak, yutabilmek için tekrar tekrar çabalamak ve belirli besinlerden kaçınmak da değerlendirme için gerekçe olabilir. Kilo kaybı, azalan sıvı alımı veya tekrarlayan solunum yolu enfeksiyonları tabloya eşlik edebilir.

Bu belirtilerin her biri farklı nedenlerle de görülebilir. Üstelik bazı kişilerde hava yoluna kaçış belirgin öksürük olmadan gerçekleşir. Bu yüzden tek bir sorunsuz öğünle güvenli yutma kararı verilmez. Gerektiğinde hekim değerlendirmesi ve yutma alanında çalışan dil ve konuşma terapistinin incelemesi yapılır; uygun görülen hastalarda aletli değerlendirmeye başvurulur.

Hemşirenin kaydı mümkün olduğunca somut olmalıdır. Sorunun hangi besinle başladığı, öğünün hangi bölümünde arttığı, kişinin uyanıklığı ve eşlik eden yorgunluk yararlı bilgilerdir. Ailenin evde gördüğü değişiklikleri aktarması da bu kaydı tamamlar. Yemek miktarındaki azalma birkaç gündür sürüyorsa bunun bakım ekibine bildirilmesi gerekir; yalnızca bir sonraki tartı gününü beklemek yeterli olmayabilir.

Dört Mevsim’de beslenme takip formlarına öğün tüketimini ve beslenirken fark edilen değişiklikleri kaydediyoruz. Kilo ve çevre ölçümlerini de izlem içinde değerlendiriyoruz. Yutma sırasında yeni bir güçlük fark edildiğinde kayıtları sağlık ekibiyle paylaşıyoruz. Evde bakım veren yakınların da belirtileri not edip sağlık personelinden destek almasını öneriyoruz.

Herkese aynı kıvam uygun değildir

Yutma güçlüğü düşünüldüğünde bütün içecekleri koyulaştırmak ya da tüm yiyecekleri püreye çevirmek güvenilir bir varsayım değildir. Kıvam değişikliği bazı kişilere yardımcı olabilirken bazılarında içme isteğini azaltabilir. Uygun kıvam ve beslenme pozisyonu değerlendirme sonucuna göre belirlenmelidir. Başın yönünü değiştiren manevralar da kişiye özel önerilmedikçe uygulanmamalıdır.

Plan oluşturulduktan sonra yemek veren herkesin aynı bilgiyi kullanması gerekir. Aile, hemşire ve bakım personeli arasında farklı uygulamalar olması izlemi zorlaştırır. Kişi çok uykuluysa, lokmayı yönetemiyorsa veya beslenirken belirgin zorlanıyorsa sırf öğün bitsin diye devam edilmez; sağlık ekibinden değerlendirme istenir.

Ağız bakımı ve rahat yemek zamanı

Ağızda kalan yiyecekler, ağız içindeki ağrı ve protezle ilgili sorunlar ayrıca değerlendirilmelidir. Ağız bakımı, tüple beslenen kişide de sürdürülür. Kişiyi acele ettirmemek, anlaşılır biçimde konuşmak ve gerektiği kadar yardım etmek günlük bakımın parçasıdır. Yemeği reddettiğinde nedenini anlamaya çalışmak, ısrar etmekten daha yararlı bilgi verir.

Yemek sırasında nefes alamama, konuşamama, etkili öksürememe veya morarma gelişirse bu acil bir durumdur; 112 aranmalı, varsa eğitimli personel uygun ilk yardım uygulamasını başlatmalıdır. Daha hafif görünen fakat tekrarlayan değişiklikler de bildirilmelidir. Amaç, kişinin güvenli ve yeterli beslenebilmesi için sorunu fark etmek, kaydetmek ve uygun değerlendirmeyi zamanında başlatmaktır.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır. Beslenme, egzersiz ve bakım planı kişisel değerlendirmeyle belirlenir.