Palyatif bakımda sarkopeni: Fizik tedavinin hedefi nasıl belirlenir?

Palyatif bakım alan bir hastanın hareket kapasitesi zaman içinde değişebilir. Daha önce yardımla oturabilen bir kişi otururken çabuk yorulmaya başlayabilir; yatağında yer değiştirmek bile güçleşebilir. Bu değişimi yalnızca yaşa bağlamak doğru olmaz. Hastalığın seyri, besin alımındaki azalma, ağrı ve uzun süre hareketsiz kalmak değerlendirilmelidir. Sarkopeni de bu değerlendirmede ele alınan durumlardan biridir.

Kas kaybı, tartıdaki rakamdan anlaşılmayabilir

Sarkopenide kas gücündeki azalma belirleyici bir bulgudur. Tanının doğrulanmasında kas miktarı veya kalitesi değerlendirilir; fiziksel performanstaki düşüş hastalığın ağırlığını belirlemeye yardımcı olur. Kişinin görünümü ya da kilosu tek başına tanı koydurmaz. Güç kaybının fark edilmesi, uygun değerlendirmeye yönlendirmek açısından önemlidir.

Sarkopeni ile kaşeksi aynı anlama gelmez. Kaşekside altta yatan hastalığa bağlı metabolik değişiklikler ve iltihabi süreçler de kas ve ağırlık kaybına katkıda bulunur. İki durum birlikte görülebilir. Özellikle ilerlemiş hastalıkta, daha fazla yemek vermenin veya egzersizi artırmanın bütün kaybı geri çevireceği söylenemez. Beklentilerin gerçekçi kurulması hem hastayı hem aileyi gereksiz baskıdan korur.

Hedef, hastanın o günkü yaşamına göre seçilir

Palyatif bakımda fizik tedavi planlanırken hastanın neyi önemsediği sorulmalıdır. Kısa süreli oturabilmek, yakınıyla konuşurken daha rahat bir pozisyonda bulunmak veya bakım sırasında daha az zorlanmak uygun hedefler olabilir. Yürüyebilen bir kişide güvenli hareketin sürdürülmesi üzerinde çalışılabilir. İleri derecede güçsüz olan bir hastaya aynı hedefin verilmesi uygun değildir.

Seansın kapsamı; ağrı, nefes darlığı, yorgunluk ve tıbbi durum dikkate alınarak belirlenir. Dinlenme araları, çalışmanın süresi ve kullanılan destek buna göre ayarlanır. Hasta bir çalışmayı istemediğinde veya tolere edemediğinde bunun nedeni dinlenir. Planı değiştirmek, ihtiyaçlara uygun bakım vermenin parçasıdır.

Aktif hareket ile pasif hareketin amaçları farklıdır

Yapabilen hastalarda aktif egzersizler ve kişiye uygun direnç çalışmaları kas işlevini desteklemek için değerlendirilebilir. Oturma dengesi, kontrollü ayağa kalkma veya transferin belli bir bölümüne katılma gibi çalışmalar da kişinin kapasitesine göre seçilir. Direnç ve süreyi artırma kararı, değerlendirmeye ve hastanın verdiği yanıta dayanmalıdır.

Hastanın kendi başına hareket ettiremediği bir ekleme yardım edilmesi ise farklı bir amaç taşır. Pasif hareketler, seçilmiş durumlarda eklem hareket açıklığını ve rahatlığı desteklemek için kullanılabilir. Bu uygulamalar aktif kas çalışmasının yerini tutmaz; tek başına belirgin kas gücü artışı sağlayacağı söylenmemelidir. Yatak içi pozisyonlama da bakım gereksinimine ve doku güvenliğine göre planlanır.

Beslenme desteği ile hareket planının birbiriyle uyumlu olması gerekir. Yetersiz besin alımı, bulantı veya yutma güçlüğü varsa ilgili ekip değerlendirmelidir. Protein ve enerji gereksinimi; böbrek işlevleri ve diğer hastalıklar dikkate alınarak belirlenir. Fizyoterapistin, hekimin, diyetisyenin ve hemşirenin birbirinden haberdar çalışması, çelişen uygulamaların önüne geçer.

Rahatlığın korunması da izlenebilir bir hedeftir

Kırık, kemiğe yayılmış hastalık veya ameliyat sonrası yük verme kısıtlaması varsa egzersiz seçimi buna göre yapılır. Yeni gelişen şiddetli ağrı, göğüs ağrısı, belirgin nefes darlığı ya da ani bilinç değişikliği sırasında çalışma durdurulur ve tıbbi değerlendirme sağlanır. Hastanın zorlanması tedavinin işe yaradığını gösteren bir ölçüt değildir.

İzlemde yürüyüş mesafesine ek olarak oturma toleransı, transfer için gereken yardım ve hareket sırasında yaşanan rahatsızlık kaydedilebilir. Hastalığın ilerlediği dönemde hedefler yeniden düzenlenir; rahatlık ve kişinin tercihleri daha fazla öne çıkabilir. Aileye de hastayı nasıl destekleyeceği uygulamalı olarak gösterilmelidir. Böylece bakım sırasında hastadan ne bekleneceği ve hangi hareketlerde yardım gerekeceği açıklığa kavuşur.

Dört Mevsim’de palyatif bakım ihtiyacı olan misafirlerimizde fizik tedaviyi kişinin o günkü gücüne, rahatlığına ve bakım hedeflerine göre sürdürüyoruz. Düzenli takip, her gün aynı yoğunlukta egzersiz yaptırmak anlamına gelmez. Yorulma veya ağrı arttığında fizyoterapist çalışmayı yeniden değerlendirir. Yakınınız için hareket planını kendi başınıza artırmayın; mutlaka sağlık personelinden destek alın.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır. Beslenme, egzersiz ve bakım planı kişisel değerlendirmeyle belirlenir.